کانون سلامت بهداشت روان ایرانیان
مقالات دکتر کاوه

هوش کلامی و توانایی ذهنی در ضرب المثل ها

دکتر مجید کاوه
عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه در تهران

عضو کالج  رواندرمانی ( انتاریو) کانادا

انسان موجودی است اجتماعی و اساس این موجودیت در ایجاد ارتباط نهفته است. پرواضح است که توانایی ایجاد ارتباط کلامی به عنوان  مهم ‏ترین مهارت ارتباطی تأثیر بسزایی در شکل گیری روابط بین فردی، شخصیت اجتتماعی و هویت شخصی افراد داراست. علاوه برشخصیت، توانایی‏های ذهنی، هوش کلامی و آیین سخنوری برخی از آرایه‏ها و لطایف و صنایع ادبی نیز به کمک ایجاد ارتباط و افزایش حلاوت سخن می‏آیند. بنابراین در ادبیات ما استفاده از آرایه‏های ادبی، شعر ، نثرمسجع ، لطایف و ضرب المثل‏ها جایگاه ویژه‏ای دارند که از بین آنان استفاده از ضرب‏المثل و سخنان حکیمانه بزرگان در ادبیات شفاهی و عامیامه کاربرد بیشتری دارد.در این نوشتار به ساختار روانشناختی شکل گیری و استفاده از ضرب المثل ها اشاره ای مختصرمیشود.

ضرب‏المثل  بخشی مهم از ادبیات هر زبان و نشانگر ذوق فطری، قریحه ادبی، افکار، عادات، اخلاق حاکم و احساسات اهل آن زبان است که از نیاکان به فرزندان خود به یادگار مانده است. ویژگی اصلی ضرب‏المثل و سخنان حکیمانه آن است که مفاهیم پیچیده و پر معنی را در غالب کلمات بسیار ساده و کوتاه  انتقال میدهند و غنای مفهومی و آرایه‏های صوری آن موجب نفوذ هر چه بیشتر کلام می‏شود. بسیاری از بزرگان ادب از قدرت تمثیل در شاهکارهای ادبی خود استفاده  برده و مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و حکمت و فلسفه را در قالب ضرب المثل برای فهم هرچه بیشتر عموم، ارائه کرده‏اند. بنابراین استفاده از ضرب‏المثل‏ها بازی با الفاظ نیست در واقع ضرب المثل بسته‏ای است دانشی شده از یک تجربه‏ی اجتماعی، و یا تاریخی که از طریق کلام منتقل می‏شود.

ضرب‏المثل‏ها حلقه‏های مفهومی برای پیوند یک پدیده به یک تفکر یا تجربه پذیرفته شده هستند.  به عبارت دیگر بکارگیری ضرب‏المثل ایجاد ارتباط  بین یک پدیده با باوری پذیرفته شده  دراجتماع است. کار برد آن نیز در اغلب موارد ایجاد یک “میا نبر مفهومی” به یک پدیده‏ی عینی است.

  استفاده از ضرب‏المثل وتنوع آن مستقیماً با سرعت انتقال، هوشِ کلامی و ساختار فکری گوینده مرتبط است . بدیهی است استفاده از ضرب‏المثل علاوه بر دلالت بر هوشمندی وخلاقیت ذهنی بکار گیرنده، نشانگر دانش، حافظه، و ضمیر ناخودآگاه فرد نیز می‏باشد.

استفاده از ضرب‏المثل و تعمیم آن به دیگر رخدادها  قضاوتی است مبتنی بر تعقل و تجربه.  کاربرد ضرب‏المثل علاوه بر آنکه نشان دهنده قابلیت فردی و هوش کلامی در فرد است به واسطه ی قضاوت  نهفته در آن (تعمیم یک اصل پذیرفته شده به موضوعی جدید)  نشانگر جهان‏بینی، شیوه تفکرو نظام استدلال استفاده کننده نیزخواهد بود. لذا استفاده و نحوه‏ی  به کار گیری ضرب‏المثل ها  طرز تفکر و سوگیری و طرحواره های ذهنی  فرد استفاده کننده را نشان میدهد.

همانگونه که اشاره شد استفاده از ضرب‏المثل  می‏تواند نشانگر جهان‏بینی، اعتقادات، روحیات، خلق و خوی و حتی ضمیر ناخودآگاه استفاده کننده باشد. همچنین ادراک شنونده از ضرب‏المثل می‏تواند به مثابه آزمونی برای ارزیابی ذهنی و شخصیتی  وی نیز تلقی شود،  شنونده ضرب‏المثل با درک خویش از ضرب المثل ومفهوم و ادارکی که بدست می آورد نشانه‏ هایی از نظام فکری و رویکرد های ذهنی خود را بروز می‏دهند. تا آنجا که یکی از روشهای مصاحبه تشخیصی در روانپزشکی و روانشناسی بالینی ارزیابی توان مصاحبه شونده در درک مفاهیم وکاربرد ضرب المثل های مصطلح زبان خود است.

هر شنونده برای فهم یک مَثل نیازمند آن است که درابتدا از نظر ذهنی سمبلیک بودن آنرا تشخیص داده دلالت ضرب‏المثل را محدود به شرایط و کلمات موجود در آن نداند. مرحله‏ دوم مرحله‏ای است که در آن شنونده بتواند معتی رازآلود  ضرب‏المثل را درک کرده و آن را از کلمات به یک مفهوم تبدیل نماید. و نهایتاَ با تعمیم آن به شرایط و حوادث موجود ارتباطی منطقی بین یک مفهوم ویک پدیده ایجاد کند. در این صورت شنونده با تعمیم این نظر کلّی قضاوتی در خصوص یک واقعه روزمره انجام ئائه است که مجرد از تفکرات و طرحواره های ذهنی او نیست . شاید شما نیز مواقعی را به خاطر بیاورید که اتفاقی روزمره ضرب المثلی را  به ذهن شما تداعی کرده اما آن َمثل را در آن لحظه بخاطر نیاورده اید .در این شرایط علیرغم اینکه کلمات آن ضرب المثل را به خاطر نمی آوریم اما ارتباط معنایی یک پدیده را با مفهوم ضرب المثلی که نمیدانیم چیست درک می کنیم! به عبارت بهتر این مفهوم، جدا از کلمات تشکیل دهنده آن در ذهن ما نقش بسته و جزیی از باورهای ما شده است.

دانشمندان روانشناس آزمایش جالبی در خصوص تأثیر باورها و تجارب اقراد  بر ادراک  آنان  انجام داده اند (برونر- گودمن- روکلن 1977)  که ذ کر آن خالی ازفایده  نیست. این آزمایش جهت بررسی تأثیر فرهنگ و ارزش‏های اجتماعی در ادراک طراحی شده بود. در این پژوهش از کودکان ده ساله می‏خواستند که به سکه‏های 10 تا 50 سنتی (هر سنت  دلار است) نگاه کرده و اندازه‏ آن سکه‏ را با تنظیم دستگاه نورافشان (مانند دستگاه  ویدیو پروژکتور) به روی یک صفحه‏ی نمایش نشان دهند. قطر دایره‏ نورانی نمایش داده شده برروی صفحه نمایش در هر مورد اندازه گیری و ثبت می‏شد پس از آنکه تعداد زیادی از کودکان در این پژوهش شرکت کردند  نتایج بدست آمده نشان‏دهنده آن بود که کودکان فقیر سکه‏ها را بزرگتر از کودکان ثروتمند می‏دیدند ! حال آنکه در آزمایش دیگری که با مشارکت همین کودکان از قطعات فلزی بی‏ارزش استفاده شده بود تفاوتی در اندازه ادراک شده بین کودکان فقیر و غنی ملاحظه نمی‏شد. همانگونه که می‌دانید این یافته پژوهشی در زبان های مختلف با ضرب المثل های  بیان شده است.

بامطالعه این پژوهش ، دو سؤال اساسی در ذهن  ایجاد می شود اول اینکه آیا میزان اختلاف درک اندازه سکه‏های پول بین کودکان فقیر و غنی با شدت فقر و یا میزان ثروت خانواده آنان ارتباط داشته یا خیر؟ و آیا تغییر احتمالی در وضعیت مالی آنان در ادراکشان تأثیر گذار خواهد بود ؟ سؤال مهمتر آن است که آیا برای دیگر ضرب‏المثل‏ها و نصایح و تجارب تاریخی که از پدران، به ارث مانده  می‏توان پژوهش‏های علمی و دقیق طراحی و اجرا کرده و آنان را به صورت علمی اثبات نمود؟

این پژوهش نشانگر آن است که باورهای تاریخی و طبیعی که طی نسل‏های گذشته به یادگار مانده  علاوه برآنکه گنجینه‏ای ادبی و فرهنگی به شمار می رود ، می‏‏تواند راهنمایی برای  انجام پژوهش های علمی و ادبی نیز باشد. بنابراین محققان زبان‏شناسی و روان‏شناسی میتوانند عیار علمی این پندارهای حکیمانه  را مورد ارزیابی وتحقیق قرار دهند .

ملاحظه می شود که ضرب المثل و استفاده از آن علاوه براینکه دلالت بر سرعت انتقال هوش کلامی و ساختارهای فکری گوینده و شنونده میکند ریشه در واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی وتاریخی دارد بنابراین با کاربرد آنها علاوه بر استفاده از تجارب گذشته ، فعالیت  ذهنی برای توجه، ادراک ، قضاوت و تعمیم انجام می دهیم که علاوه بر تقویت ارتباط کلامی ما در روابط بین فردی، لازمه حفظ  و قدرت بخشیدن به توانایی های شناختی ما نیز است.

 گفتار هر کس می تواند دریچه ای برای ورود به دنیای ذهنی او باشد همچنین توانایی های زبانی و آرایه های ادبی بخصوص استفاده از شعر و ضرب المثل می‌تواند ما را در درک نظام فکری، روش تفکر و  نحوه قضاوت  یک فرد کمک شایانی نماید. از این  راه می توان علاوه بر شناخت خود اطلاعات بسیار با ارزشی در مورد دیگران بدست آورد.

ابن نوشتار بعنوان مقدمه کتاب ” سخنان پدران” در سال 2010 چاپ شده است.

پست های مرتبط

بزرگداشت روز جهانی زن 2022

imhct_root

رویکرد روانشناختیِ مهاجرت

imhct

Leave a Comment